Direct naar navigatie

De verjaardag van de Vlaardingencultuur

Door: Stadsarchief Vlaardingen, Periode: 8000 v. Chr. - heden, Thema's: Dagelijks leven

De term 'Vlaardingencultuur' ontstond in de jaren '50 van de vorige eeuw. Eigenlijk is de term nog piepjong, zeker in vergelijking met de periode waarover we spreken...

Gerard Ouwehand met zijn bijl 50 jaar later

In 1958 was de Westwijk net in aanbouw. De 16-jarige Gerrit Ouwehand liep de stort langs die de aannemerij van zijn vader opwierp om een rioolsleuf aan te leggen ter hoogte van de Arij Koplaan. Plots zag hij een vreemde, gladde, langwerpige steen liggen.

Gerrit liet zijn vondst aan Cees Wind zien, een technisch ambtenaar bij de Gemeente Vlaardingen en actief amateur-archeoloog. Cees herkende in de steen een gepolijste vuurstenen bijl uit de Nieuwe Steentijd. Een bijzondere vondst, want neolithische vondsten waren toen in deze regio nog nauwelijks bekend.

Proefopgraving

Cees Wind (links) en Henk Verhagen (rechts)Cees Wind was lid van ‘Helinium’, een afdeling van de Archeologische Werkgemeenschap West-Nederland. Deze afdeling was net datzelfde jaar opgericht naar aanleiding van de vondst van een ijzertijdboerderij in de Broekpolder. De gevonden vuurstenen bijl was echter veel ouder.

Speurwerk van Cees en andere Helinium-leden leverde in 1959 meer vondsten op, waaronder scherven aardewerk en fragmenten gepolijst vuursteen. De oprichter van Helinium, Henk Verhagen, een biologiedocent aan het Groen van Prinsterer-lyceum, toonde de vondsten aan de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek. De ROB gaf toestemming aan de amateur-archeologen om een proefopgraving te verrichten onder leiding van de heren Wind en Verhagen.

Vijf opgravingscampagnes

In de kleine put die Helinium aanlegde, vonden ze resten van een nederzetting. Hierop schakelde de ROB het Instituut voor Prae- en Protohistorie (IPP) van de Universiteit van Amsterdam in. Het archeologisch team van het IPP legde in vijf campagnes (1959 – 1964) een nederzetting vrij uit de periode van circa 2900-2600 v. Chr. Prof. dr. W. Glasbergen had de leiding over het onderzoek.

Een nieuwe archeologische cultuur

Open dag tijdens opgraving Vlaardingen-cultuurDe conservering van de vondsten was ongekend goed. Een 'Dorado voor archeologen' kopte De Rotterdammer in 1962. Zeer bijzonder was het vergankelijk materiaal, dat door de natte bodem luchtdicht was afgedekt, en zo bewaard was gebleven.

Prehistorische fuik gevonden aan de Arij Koplaan. Foto: Collectie Archeologie gemeente VlaardingenDe archeologen vonden voorwerpen van been en gewei, voedselresten, resten van graangewassen, maar ook de houten palen van huizen en zelfs een fuik. Stuk voor stuk vondsten die zelden voorkwamen bij andere opgravingen. Ook het dikwandige aardewerk was opmerkelijk: het leek niet op het Trechterbeker-aardewerk van de hunebedbouwers uit dezelfde periode.

De onderzoekers besloten om de vondsten te duiden met een nieuwe cultuurnaam: de Vlaardingencultuur.

Het Vlaardingencultuurgebied

Sinds de ontdekking is het aantal vindplaatsen met sporen van de Vlaardingencultuur gegroeid. De vondsten dateren uit de periode van 3500 tot 2500 v. Chr.; de zogeheten Vlaardingentijd.

Het verspreidingsgebied ligt langs de kust, van Noord-Holland tot halverwege België. De Vlaardingencultuur kent een grote diversiteit. De nederzettingen, die in verschillende ecologische zones in de kuststreek worden aangetroffen, verschillen in omvang en in functie. Sommige vindplaatsen lijken op kleine jachtkampen, terwijl andere meer overeenkomen met permanente nederzettingen, waar men ook landbouw en veeteelt bedreef.

Neolitisatie

De Vlaardingencultuur is ondertussen een belangrijk begrip geworden in het wetenschappelijke onderzoek naar het neolithisatieproces. Hiermee wordt de verandering in leefwijze bedoeld: van rondtrekkende groepen die leven van jacht en het verzamelen van plantaardig voedsel, naar sedentair levende groepen die landbouw en veeteelt bedrijven.

Of anders gezegd: jagers/verzamelaars worden boeren. De mensen van wie de resten onder de Arij Koplaan afkomstig zijn, boerden al wel, maar leefden in grote mate nog steeds van jacht en visvangst.

Laatste jagers-verzamelaars

In het deltagebied hield men langer de traditionele leefwijze van jagen en verzamelen in stand dan in gebieden landinwaarts. Mogelijk boden landbouw en veeteelt op de zandgronden in het oosten van het land een zekerder bestaan, hoewel het een tijdrovende en arbeidsintensieve manier was om voedsel te vergaren.

In de delta, waar veel wild, gevogelte en vis voor handen was, lag het rendement van jagen aanzienlijk hoger dan dat van veeteelt. De vondsten van graangewassen en botten van gedomesticeerde dieren tonen aan dat de mensen van de Vlaardingencultuur wel kennis hadden van landbouw en veeteelt. Toch was dit voor hen geen reden om te stoppen met een jagen en vissen: een levenswijze die zij duizenden jaren hadden gevolgd.

Verjaardag

Om de verjaardag van de Vlaardingencultuur te vieren, reisde van 2009 tot 2015 de tentoonstelling 'Expeditie Steentijd' door Nederland. Met ruim 130.000 bezoekers was 'Expeditie Steentijd' een succes.

De vondsten zijn ondertussen teruggebracht naar de verschillende archeologische depots. Sommige topstukken zijn sindsdien te zien in musea, zoals Museum Vlaardingen. En wie weet? Misschien komt er weldra een nieuwe gelegenheid om de overige Vlaardingencultuurvondsten uit de depots te halen en aan het publiek te tonen.

Video's

Vlaardingen-cultuur

Stadsarcheoloog Tim de Ridder vertelt over de Vlaardingen-cultuur in een uitzending van V(Vlaardingen)TV over de de Vlaardingse canon.

 

Expeditie Steentijd

Wie waren de mensen die hier 5.000 jaar geleden in het moeras woonden? TGVideo maakte een filmpje over deze samenleving voor de tentoonstelling 'Expeditie Steentijd'.

 

Reacties