Direct naar navigatie

Baardmankruik

Door: Vlaardings Archeologisch Kantoor, Periode: 1500 - 1899, Thema's: Dagelijks leven, Geloof

De baardmankruik is een kan of fles waar op de hals een gezicht met een baard is aangebracht.

 

Baardmankruik (vindplaats onbekend) Foto: Jan van den Berg

Het VLAK heeft verschillende baardmankruiken in
de collectie.

Gezicht met baard

Het bebaarde gezicht zag in het begin van de 16e eeuw het licht, en zou tot in de 18e eeuw, en sporadisch de 19e eeuw, aanwezig blijven. In eerste instantie werden de gezichten zeer mooi en gedetailleerd gemaakt. Dit ging als volgt. Een vormpje waar in spiegelbeeld het gezicht in uitgesneden was, werd met klei gevuld. Het matrijsje dat ook van klei was gemaakt en dus enigszins poreus was, onttrok vocht aan de klei. Hierdoor kon de kleistrip met de afbeelding weer gemakkelijk worden verwijderd. Dit plakje werd vervolgens op de hals van de kan met een dun kleipapje vastgeplakt, waarna het object van een engobe en/of glazuur werd voorzien. Hoewel dit proces onveranderd bleef, werd de baardmanvoorstelling in de loop van de tijd minder verfijnd en gedetailleerd. Dit wordt wel geweten aan massaproductie van dit vermoedelijk zeer populaire product. De omvang van het gezicht werd kleiner, en steeds slordiger uitgevoerd.

Robert Bellarminus

Door Christel van Hees zijn verschillende verklaringen opgetekend over wat de baardman voorstelt. Een theorie is dat het de afbeelding is van Robert Bellarminus, een vurig pleitbezorger van het katholieke geloof, die zich sterk tegen overmatig alcoholgebruik keerde. De baardmankruik, waaruit de alcohol werd genuttigd, zou dan door protestantse drinkers zijn gebruikt, om Bellarminus belachelijk te maken. Een probleem met deze verklaring is dat de baardman al aanwezig was toen Bellerminus nog moest worden geboren. Eenzelfde dateringsprobleem speelt bij de wel geopperde gedachte dat het de Hertog van Alva voor moet stellen, waarmee aldus de spot werd bedreven.

Karel de Grote of Jezus Christus

De bovenstaande problematiek speelt minder bij de associatie van de baardman met Karel de Grote. Keizer Karel werd vereerd en er is in Aken een afbeelding uit de 14e eeuw van hem met een korte baard aanwezig. Dit kon als voorbeeld dienen. Naast Karel is het mogelijk dat het Christus voorstelt. Het museum Boymanns van Beuningen is in bezit van een scherf van een baardmankruik met de letters IHS. Dit is de afkorting voor Iesus Hominum Salvator ('Jezus, de Redder van de Mensen'), maar staat ook voor In Hoc Signo, ofwel ‘in dit teken' (het Kruis) ('zult gij overwinnen'), dat in een droom aan de Romeinse keizer Constatijn verscheen, die daarop de eerste christelijke keizer werd.

Waarschuwing

Die relatie met het christendom komt ook op andere manier tot uitdrukking. Op baardmankruiken uit de 16e eeuw zijn wel vrome teksten te lezen, die oproepen tot matigheid en het eren van God. De afbeelding op een drinkkan moest dan dienen als waarschuwing tegen overmatig drankgebruik. Op deze wijze kan het baardmangezicht ook als een zelfstandig ‘persoon’ of jezelf, worden gezien, als drinkebroeder die je tot matigheid maant. Maar deze drinkebroeder kan tevens in een tegenovergestelde rol worden gezet, aangezien er ook teksten zijn die het drankgebruik juist aanmoedigen. Een andere uitleg van de voorstelling is om de baardman te relateren aan een ‘wildeman’. Vanaf de 15e eeuw werd de wildeman, die verondersteld werd in de bossen een primitief leven te leiden, een ideaalbeeld van zuiverheid dat tegenover de kwade maatschappij waarin de mens zelf leefde, werd geplaatst.

Wie weet?

Omdat iedereen er zelf een betekenis aan kon geven, zijn misschien alle bovenstaande verklaringen wel waar. Of geen van alle, want tenslotte kan het gezicht ook simpelweg een versieringselement zijn. Een versiering zonder een voorafgaande bedoeling, enkel ter verfraaiing.

Literatuur

Hees, C. van, 2002: Baardmannen en puntneuzen. Vorm, gebruik en betekenis van gezichtskruiken, 1500-1700.

Reacties