Direct naar navigatie

Een 'luchtfoto' van Vlaardingen in de elfde eeuw

Door: Vlaardings Archeologisch Kantoor

Hoe Vlaardingen in de middeleeuwen er uitzag is moeilijk te zeggen. Kaartmateriaal uit deze periode is niet voorhanden. Om toch in een beeld te voorzien maakte Olaf Odé op basis van de veronderstellingen van archeologen van het Vlaardings Archeologisch Kantoor een reconstructie in de vorm van een ‘luchtfoto’. Hierop is de nederzetting Flardinga te zien gelegen in het 11e-eeuwse landschap.

'Luchtfoto van Vlaardingen in de elfde eeuw (Middeleeuwen). Illustratie: Olaf Odé

Een reconstructie

De afbeelding die Olaf Odé maakte van het 11e eeuwse landschap waar nu de huidige gemeente Vlaardingen ligt, is een reconstructie. Het is geen afbeelding van de werkelijkheid, zoals een hedendaagse luchtfoto, maar het geeft weer hoe archeologen denken dat het landschap er toentertijd uitzag. Kaarten en afbeeldingen van Vlaardingen uit de middeleeuwen zijn er helaas niet. De verschijningsvorm van het landschap, de nederzetting met burcht en kerk, en het grafelijk hof is gebaseerd op geologisch, archeologisch en historisch onderzoek. Toch is er voor deze reconstructie wel gebruik gemaakt van een historische kaart. De veronderstelling is dat delen van de verkaveling die te zien zijn op de kaart van Cruquius uit 1712, al in de middeleeuwen zijn aangelegd.

Maasoever

Gorzen. Illustratie: Olaf Odé

Langs de oevers van de Maas zullen gorzen hebben gelegen. Natte zones met prielen, waarbij de hoger opgeslibde delen begroeid waren met kleine bosschages. Achter de gorzen zal een wat hoger gelegen opgeslibde zone hebben gelegen, waar loofbomen groeiden bestaande uit elzen en wilgen in de nattere delen, en essen en eiken op de hogere en drogere delen. Hier en daar was sprake van een doorbraak in de Maasoever. Rondom de doorbraken ontwikkelde zich kwelders. Ten westen van Vlaardingen lagen drie van deze kleinere kwelders. De grootste kwelder werd gevormd door de Vlaarding zelf, waar de nederzetting Vlaardingen in het hart ervan lag.

Kweldergebied

De Vlaarding en Hoylede. Illustratie: Olaf Odé

Vanuit dit kweldergebied snijden enkele kreken zich in tot ver in het achterland: de hoofdtak de Vlaarding, een zijtak Hoylede, maar er zijn ook enkele andere takken waarvan de naam niet bekend is. De Vlaarding, specifiek bedoeld het noordoostelijke gedeelte, zal in het kweldergebied het laagste punt van het landschap zijn geweest. Hier waterde het omringende landschap op af. Dit deel rondom de Vlaarding zal dan ook rond 1000 een nat gebied zijn geweest. Ten westen van de Vlaarding stroomde de Hoylede die hoger in het landschap lag (de naam 'Hoylede' betekent waarschijnlijk 'hooggelegen'). Deze hogere ligging kwam mede doordat daar veel fossiele kreeklopen uit de IJzertijd en Romeinse Tijd liggen. Maar de Hoylede zelf lijkt ook beter ontwikkelde oeverwallen te hebben dan de Vlaarding. In het natte stroomgebied van de Vlaarding zullen elzebroekbossen hebben gelegen. Deze bossen strekten zich ook uit rondom de Hoylede, alleen zal daar de bebossing dichter zijn geweest en ook meer essen hebben bevat.

Wildernis

De wildernis. Illustratie: Olaf Odé

Achter de Maasoever en rondom het kweldergebied lag de wildernis. Het gaat om een nat gebied waar riet, elzebroekbossen (met name op de fossiele kreekruggen) en plassen water elkaar afwisselden. Naarmate het veengebied verder lag van de Maasoever neemt het aandeel van de elzenbroekbos toe (hier herinnert de naam 'Broekpolder' nog aan, dat verwijst naar een elzenbroekbos).

Grafelijk hof

Het grafelijk hof. Illustratie: Olaf Odé

Kort voor 1018 zijn in de 'streek' Vlaardingen de ontginningen gestart. Het grafelijke hof is rond 1000 gesticht als eerste ontginningsblok in dit zeer natte landschap. Wateroverlast kon van twee kanten voorkomen: overtollig regenwater vanuit de hoger gelegen wildernis en water dat bij hoogtij in de kreken wordt opgestuwd. Om de ontginningen binnen het grafelijke ontginningsblok te beschermen, worden er bijna rondom lage dijken aangelegd: de latere Groeneweg en de Broekweg. Alleen aan de westzijde, daar waar de hoger gelegen wildernis ligt, is geen dijk aangelegd. Daar lag tevens een fossiele kreekrug die als barrière zal hebben gefunctioneerd tegen het overtollige regenwater uit het achterland. Dat water uit het achterland wordt aan de zuidzijde en de noordzijde afgevoerd. Aan de zuidzijde lag mogelijk reeds een natuurlijke watering (die later verder uitgegraven wordt tot de Poeldijksewatering) die vermoedelijk uitkwam aan de zuidzijde van de nederzetting Vlaardingen.

Ontginningen langs de Hoylede

Een ontginningsblok. Illustratie: Olaf Odé

Waarschijnlijk zal kort na de aanleg van het grafelijk hof de ontginning van het noordelijk gelegen kwelder ter hand zijn genomen vanuit het grafelijke hof (de 'curtis').  De Hoylede diende daarbij als uitgangspunt. De eerste ontginningsblokken zullen de volgende zijn geweest: Hoogstad, Clattenburg, Holy en de Joffer Aechtenwoning. Opvallend is dat de ontginningsblokken min of meer dezelfde omvang hebben. Ze lijken zo 50 tot 60 ha groot te zijn. Waarschijnlijk waren er per ontginningsblok vier boerderijen betrokken (die elk dan zo'n 12,5 tot 15 ha ontgonnen land ter beschikking hadden). Er vanaf uitgaande dat er rond 1018 na het grafelijk hof er nog zo'n vier ontginningsblokken zijn, zijn er daarbij zo'n 16 boerderijen (en gezinnen) betrokken. Het gaat hier waarschijnlijk niet om horigen, maar om vrije lieden die cijnsplichtig waren aan de graaf.

Langs de Maas

Akkers op de Vergulde Hand. Illustratie: Olaf Odé

Uit archeologisch onderzoek op de Vergulde Hand weten we dat ook langs de Oude Maas ontginningen hebben plaatsgevonden. De omgespitte grond doet vermoeden dat hier akkers hebben gelegen. Aanwijzingen voor bewoning zijn daar echter niet aangetroffen. Deze bewoning kan mogelijk op de oude oeverwal hebben gelegen van de Maas. Maar het kunnen ook akkers zijn geweest van boerderijen die op een grotere afstand er vanaf hebben gelegen.

Tip: je kunt de 'luchtfoto' ook bekijken op de kaartpagina. Vink de kaart '11e eeuw Olaf Odé' aan in het lijstje Historische kaarten.

Reacties