Direct naar navigatie

Hongerwinter in Vlaardingen

Door: Stadsarchief Vlaardingen, Periode: 1900 - 1949, Thema's: Oorlog, Armen en zieken

Eigenlijk vinden we het maar heel gewoon dat we kunnen eten wát en hoeveel we maar willen en met één draai aan de thermostaat de kamertemperatuur kunnen laten stijgen tot we het behaaglijk vinden. Het is alweer lang, heel lang geleden dat deze elementaire levensbehoeften niet zo vanzelfsprekend waren. De barre winter van 1944/1945 pleegde een aanslag op het restje weerstand waarover de bevolking nog beschikte na vier lange oorlogsjaren.

Kinderen zoeken naar wat eetbaars bij een Vlaardingse gaarkeuken. Foto: J. Sluimer.

Dieptepunt van WO II

De hongerwinter van 1944/1945 was het trieste dieptepunt van de Tweede Wereldoorlog. In het zicht van de bevrijding ondergingen de inwoners van onze stad, net als die van het hele westelijk deel van Nederland, nog een zware tijd. Een aantal factoren droeg bij tot de algemene abominabele toestand in die winter. In de eerste plaats stagneerde de aanvoer van steenkool uit Limburg door de bevrijding van het zuidelijk deel van ons land. Toen er door de Nederlandse regering in Londen op een spoorwegstaking werd aangedrongen, reageerde de Duitse bezetter met een tijdelijk verbod van alle voedseltransporten naar het westen van het land. Toen Hitler ook nog eens tienduizenden jongens en mannen als dwangarbeider vorderde, machines en voorraden naar Duitsland liet overbrengen en havens en havenbedrijven liet vernietigen, verslechterde ook in Vlaardingen de voedseltoestand. Van lieverlee werden de levensmiddelenrantsoenen verminderd en werden er gas- en stroomloze uren ingelast.

Stelen om te overleven

Schadeclaim - Archief Gemeentebestuur invnr. 2016.Als we een kijkje nemen in de enige krant die toen in Vlaardingen verscheen, ‘De Maasmonder’, vallen onder de kop Nieuwsberichten meteen de vele diefstallen van voedsel op. De Vlaardingers namen het heft in eigen handen en probeerden zo aan hun kostje te komen. Heel wat konijnen, aardappels, pakken bloem, spijsolie, kolen, zout, melk en tabak wisselden op deze manier van eigenaar.

Ook het vee van de Vlaardingse boerenbevolking moest het ontgelden. Er werden lammeren, vaarzen, ganzen, eenden, varkens en kippen ontvreemd. Op het land van boer Vollering aan de Holyweg werden in de nacht van 1 op 2 december 1944 drie lammetjes gestolen en een schaap werd zelfs ter plekke geslacht.

Niet alle voedseldiefstallen waren aan de inwoners van de stad te wijten. Dat blijkt uit het volgende. Op 8 februari 1945 vraagt de burgemeester van Vlaardingen aan de Feldgendarmerie der Wehrmacht Kommandantur om onderzoek te doen naar onder meer dit laatstgenoemde vergrijp waarbij hoogstwaarschijnlijk soldaten van de Duitse Wehrmacht betrokken waren. Ook de fiets was een geliefd object voor diefstal. Die had men immers hard nodig om op voedseltocht naar het oosten van het land te gaan!

Voedselhulp

Brief van dhr. A. van Luijk - Archief Gemeentebestuur invnr. 2023.Op 4 december is het voedseltekort zo nijpend geworden dat men besluit tot de verstrekking van voedsel door een centrale keuken. De heer A. van Luijk, in november aangesteld als plaatselijke voedselcommissaris, coördineert samen met chef-kok P. Roest deze gaarkeuken die opereert vanuit de Fabriek voor Melkproducten en Voedingsmiddelen Hollandia aan de Oosthavenkade. Op twaalf plekken in de stad kon men tegen inlevering van distributiebonnen plus een kleine geldelijke bijdrage, dagelijks 0,75 liter warm eten per persoon krijgen.

Dankzij deze instelling genoot een groot deel van de Vlaardingse bevolking tijdens de kerstdagen van een heerlijke stamppot van spruitenkoppen, aardappels en worst. In de bij dit artikel geplaatste brief, verzoekt de burgemeester de Duitse autoriteiten om deze A. van Luijk alle mogelijke faciliteiten te verlenen en hem vooral niet in zijn bewegingsvrijheid te beperken. Hoe Van Luijk ook zijn best deed, doordat de aanvoer van granen en aardappelen vanwege de strenge aanhoudende vorst stagneerde, moest hij met lede ogen aanzien, dat de kwaliteit van de verstrekte maaltijden achteruitging.

Ook het Interkerkelijk Bureau Vlaardingen droeg zijn steentje bij om de hongersnood te lenigen. Deze instelling verstrekte gratis maaltijden aan bepaalde doelgroepen, zoals kinderen en zieken. Ook leverde het levensmiddelen aan het ziekenhuis, de kraaminrichting en tehuizen voor ouden van dagen. Het Interkerkelijk Bureau Vlaardingen zette zich ook in om Vlaardingse kinderen in het noorden en oosten van Nederland onder te brengen. Daar was immers meer te eten dan in het westen. Dit avontuur overkwam ook vijftig kinderen van personeelsleden van Melkfabriek Hollandia in februari 1945. Na een twaalf uur durende nachtelijke tocht werden zij gastvrij ontvangen in het Friese dorpje Rijperkerk waar zij vier maanden lang verzorgd en gevoed werden.

Vlaardingen maakt de rekening op

Zweden trok zich het lot van hongerend Holland aan en in januari 1945 arriveerden er in Delfzijl twee Zweedse schepen vol met levensmiddelen die pas weken later als gevolg van Duitse tegenwerking, het westen van ons land bereikten. Het Internationale Rode Kruis en de Zwitserse Bondsraad volgden dit initiatief.

Na een terugval van de voedselvoorziening in april als gevolg van het offensief van de geallieerden werd op 10 mei 1945 de Vlaardingse rekening opgemaakt door een onderzoeksteam dat bestond uit een tweetal doktoren en een Amerikaanse kolonel. De meeste volwassenen hadden tot veertig procent van hun lichaamsgewicht verloren, 600 mensen hadden hongeroedeem en 150 personen waren bedlegerig geraakt als gevolg van de omstandigheden. Een aantal personen was van honger omgekomen. Merkwaardig genoeg was de zuigelingensterfte niet toegenomen. Wel had de ziekte tuberculose veel slachtoffers gemaakt. Vijf dagen hiervoor, op 5 mei 1945, verscheen de Maasmonder in een oranje editie; de Bevrijding was een feit!

Bronnen

M. den Admirant: Vlaardingen in de hongerwinter, in: Historisch Jaarboek Vlaardingen 1985.

Maria van der Vlis-Woensdregt, 1998: De hongerwinter 1944/1945, in: Tijd-Schrift nr. 70.

Archief Gemeentebestuur Vlaardingen, inv. nrs. 2016 en 2023
De Maasmonder
, krantencollectie.

 

Reacties