Direct naar navigatie

DNA-onderzoek overbrugt 1000 jaar

Door: Stadsarchief Vlaardingen, Periode: 1000 - 1499

In 2006 startte in Vlaardingen een onderzoek naar menselijk DNA van echte 'Haringkoppen'. De bedoeling was het DNA van authentieke Vlaardingse families te vergelijken met duizend jaar oud DNA. Deze ‘Zoektocht naar de oer-Vlaardinger’ leverde onverwacht fantastische resultaten op.

Een middeleeuwse kies wordt onderzocht op de aanwezigheid van DNA. Foto: FLDO LUMC.De directe aanleiding voor het onderzoek was een bijzondere ontdekking in duizend jaar oude skeletten afkomstig van de locatie ‘Gat in de Markt’. DNA-deskundige prof. dr. Peter de Knijff van het Forensisch Laboratorium voor DNA Onderzoek (FLDO) van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) stelde vast dat de kiezen van 24 middeleeuwse mannen, vrouwen en kinderen nog DNA bevatten. Het DNA was uitzonderlijk goed bewaard en het onderzoek bracht een unieke verzameling van DNA-profielen uit de 11e eeuw voort.

Zoektocht naar de oer-Vlaardinger

De schedel van de 'match' en het poorterboek uit 1555. Foto: Gemeente Vlaardingen.Stadsarchivaris Harm Jan Luth en stadsarcheoloog Tim de Ridder waren erg benieuwd of er nog verwanten rondliepen van deze middeleeuwse Vlaardingers. Daarom startten ze in 2006 samen met het LUMC het project ‘Zoektocht naar de oer-Vlaardinger’. Het duizend jaar oude DNA zouden ze vergelijken met DNA van authentieke Vlaardingse families. Het onderzoek kon inzicht geven in migraties en evolutionaire processen van de moderne mens. Daarmee oversteeg het onderzoek het Vlaardingse belang.

De zoektocht beloofde een hele uitdaging te worden. Door migraties van personen en complete families zullen ook de Vlaardingse families een voortdurende vermenging hebben gekend met 'vreemd' DNA. Zo is het heel goed mogelijk dat reeds rond het jaar 1000 handelaren uit verre streken zich hier vestigden. Ook op andere wijze kan er vermenging van het DNA hebben plaatsgevonden. Uit onderzoeken blijkt immers dat maximaal 1% procent van de mensen een andere biologische vader heeft dan dat men denkt. Dit zal in het verleden vermoedelijk niet anders zijn geweest, en dit kon het onderzoek bemoeilijken.

Een mannenbastion

Het DNA-onderzoek: alleen mannen toegestaan! Foto's: J. van den BergVoor de zoektocht kwamen alleen mannen in aanmerking. De verwantschap laat zich namelijk het gemakkelijkst vaststellen via de mannelijke lijn. Dit komt omdat het enige stukje DNA dat van ouder op kind ongewijzigd wordt doorgegeven het Y-chromosoom is dat het man-zijn bepaalt. Daarnaast is de mannelijke lijn ook eenvoudiger te volgen op basis van stamboomgegevens, omdat de achternaam doorgaans via de mannelijke lijn wordt doorgegeven. Van de 24 Vlaardingse middeleeuwers met voldoende intact DNA waren er 16 van het mannelijke geslacht. Zij vormden de groep waarmee de hedendaagse mannen zijn vergeleken.

Oeroude wortels

Alle mannen die konden aantonen dat hun voorouders in mannelijke lijn al in de 16e eeuw of eerder in Vlaardingen woonden, konden zich begin 2006 aanmelden bij de stadsarchivaris. Het Stadsarchief beschikt over een groot genealogisch bestand met tienduizenden Vlaardingse voorouders, op basis waarvan de stadsarchivaris oer-Vlaardingers kon selecteren.

Het poorterboek uit 1555. Foto: Heleen Verdonk.Daarnaast gebruikte hij het oudste Vlaardingse poorterboek. Dit boek uit 1555 is eigenlijk de neerslag van de eerstbekende volkstelling, waarbij de Vlaardingse poorters, dat wil zeggen burgers, genoteerd werden. In 1555 telde Vlaardingen 261 poorters. Omdat achter veel poorters een gezin zal hebben gestaan, kan de omvang van de Vlaardingse bevolking op zo’n 1.500 geschat worden. Enkele oer-Vlaardingse families die toen al voorkwamen zijn Buttgen (=Bot), Drop, Goch en Hoogendam, Fousert, Broek, Bergwerf, De Zeeuw, Brobbel en Den Admirant.

Stadsarcheoloog Tim de Ridder neemt wangslijm af van de jongste kandidaat. Foto: J. van den Berg.Uit het hele land kwamen in totaal 181 reacties. Uiteindelijk zijn er 88 kandidaten geselecteerd voor het DNA-onderzoek. Van deze mannen zijn in augugstus 2006 wangslijmmonsters afgenomen. De monsters en de middeleeuwse kiezen zijn door het LUMC onderzocht.

Oog in oog

De schedel van deze middeleeuwse man vertoont twee deuken. Foto: Heleen Verdonk.Hoewel de kans klein was, is er toch een match gevonden tussen twee Y-chromosoom DNA-profielen die duizend jaar in tijd van elkaar verschillen. Het oude DNA is van een circa 45-jarige man die aan de rechterkant van zijn schedel twee duidelijke deuken naast elkaar heeft. Dit wijst erop dat hij zeker twee keer flink geslagen is met een hard stomp voorwerp. De man heeft de klappen wel overleefd, aangezien de fracturen weer mooi geheeld zijn.

Oer-Vlaardinger Eduard Zuiderent oog in oog met zijn middeleeuwse verwant. Foto: Heleen Verdonk.Op 6 juli 2007 maakte burgemeester Tjerk Bruinsma bekend dat het DNA van de Rotterdammer Eduard Zuiderent matchte met het DNA uit de kies van de middeleeuwse man. Een grappig detail: Eduard is een tandarts in ruste. Het is de eerste en tot nu toe enige keer dat in Nederland een dergelijke verwantschap over zo'n lange periode is aangetoond aan de hand van archeologisch DNA en DNA van een levende persoon. Het Vlaardingse onderzoek heeft ondertussen wel andere gemeenten geïnspireerd en krijgt in 2013 navolging in Oldenzaal.

Nieuw baanbrekend onderzoek

Het Vlaardings DNA-onderzoek won in oktober 2007 de Bob Verbiest Cultuurprijs. De Zoektocht naar de Oer-Vlaardinger kreeg de prijs vanwege het vernieuwende onderzoek en de wijze waarop mensen op een aansprekende wijze betrokken werden bij hun verleden. Met het prijzengeld gaf Vlaardingen het DNA-onderzoek een nieuwe impuls. Het duizend jaar oude Vlaardingse DNA wordt momenteel gebruikt om inzicht te verkrijgen in de ontwikkeling van resistentie tegen infectieziekten. Het FLDO voert dit medisch-genetisch onderzoek uit.

Reacties